Uitgelicht

De vrede volgens Marc Chagall

Hoewel Marc Chagall (1887-1985) alom gerekend wordt tot de grote Franse kunstenaars uit de twintigste eeuw is zijn werk vooral bepaald door de twee verschillende werelden, de twee culturen die hem hebben gevormd. Opgegroeid in de aanzienlijk grote joodse gemeenschap in de grensstreek tussen Rusland en Belarus (sinds de onafhankelijkheid in 1991 bekend als Wit-Rusland), in de plaats Vitebsk, kwam hij via Moskou en Berlijn terecht in Parijs, waar hij zich na de Eerste Wereldoorlog definitief zou vestigen. Vaak zal hij vervolgens in zijn gevarieerde oeuvre refereren aan zijn Russische verleden.

Op dertigjarige leeftijd publiceerde Marc Chagall (oorspronkelijk genaamd Moïche Zakharovitch Chagalov) « Ma vie », een autobiografie, waarin een beeld wordt geschetst van die Joods-Russische gemeenschap en het gezin waarin hij opgroeide. Hij bleef zich altijd een buitenstaander voelen in West-Europa, in Frankrijk en later ook in New York waar Chagall met zijn kleine gezin enige jaren uit noodzaak in exil verbleef gedurende de Tweede Wereldoorlog.
Zuid-Frankrijk leerde hij midden jaren twintig kennen, hij verbleef met zijn echtgenote Bella en dochter Ida in Le Mourillon, Toulon, toen hij was begonnen aan de omvangrijke fantasierijke serie gouaches ter illustratie van « Les Fables de la Fontaine », een opdracht van de kunsthandelaar en uitgever Ambroise Vollard. Kritiek bleef niet uit op zijn in 1930 in drie exposities getoonde project. Zijn kleurrijke, figuratieve, veelal dromerige stijl « ce goût du bariolé » werd gezien als verre van klassiek, opvallend, « clinquant », slavisch. Deze sterk poëtische stijl zal Chagall’s oeuvre gedurende zijn hele leven sterk blijven bepalen.


Sinds zijn eerste grote overzichtstentoonstelling in 1946 in het New Yorkse Museum of Modern Art (MOMA), een jaar later, bij zijn terugkeer in Europa in het Musée d’Art Moderne (MAM) te Parijs en in het Stedelijk Museum te Amsterdam is zijn internationale reputatie bevestigd.

CHAGALL IN NEDERLAND EN IN FRANKRIJK
Zijn werk is opgenomen in vele belangrijke kunstcollecties, waaronder ook Nederlandse. Niet lang geleden wijdde het Stedelijk Museum Amsterdam opnieuw in een expositie “Chagall, Picasso, Mondriaan, e.a. Migranten in Parijs” aandacht aan Chagall door in een tweetal zalen zo’n 38 werken van zijn hand uit eigen collectie na grondige restauratie te tonen aangevuld met documenten en foto’s waarin een beeld was geschetst van de bruisende vooroorlogse tijd in de Franse hoofdstad. Het Van Abbemuseum in Eindhoven heeft een opmerkelijk vroeg welhaast cubistisch werk in de collectie, gemaakt tijdens zijn eerste verblijf in Parijs in 1911, een ode aan Guillaume Apollinaire.

Kunstcriticus en dichter Jan Engelman schreef in 1931 in zijn boek Torso: »Ook de kunst van Chagall leeft in een wereld, die, gewone werkelijkheid en redelijkheid ontkennend, ons voor ongekende fantasmen stelt. Maar hoe anders! Alle kunst deformeert de werkelijkheid. Deze verdwijnt, maar er verschijnt een nieuwe realiteit, die de verhoging, de samenvatting, het actief worden van de eerste voorstelt (…) En hij slaagt erin ons geheimen te openbaren van een zoo vurige tederheid, dat wij tot onze gelukkigste kinderfantasieën zouden moeten terugkeren om een verwante sfeer te ontmoeten ».
Een gedateerde tekst, verouderde taal, die echter op passende wijze omschrijft wat we nog steeds kunnen ervaren bij het (her)ontdekken van het werk van Marc Chagall.
Die tederheid aangevuld met een zekere mate van humor en verborgen symboliek (onder andere in de thematiek van dieren) karakteriseert met name zijn na-oorlogse werk, gerealiseerd in Zuid-Frankrijk, waar hij zich in 1950 definitief had gevestigd. Chagall geeft erin duidelijk blijk van een levensgenieter te zijn, zoals in het immense doek La Vie, speciaal gemaakt begin jaren zestig voor de nieuw te openen Fondation Maeght in Saint-Paul-de-Vence.

Marc Chagall, les Amoureux, 1963 – 1965, Mosaïque, Fondation Maeght, Saint-Paul-de-Vence, foto M.T

MONUMENTALE KUNST
Chagall begon tijdens zijn verblijf in Vence (vanaf 1966 in Saint-Paul-de-Vence) aan verschillende grote opdrachten, ook voor openbare gebouwen. Bekend zijn de opmerkelijke plafondschildering voor de Parijse Opera Garnier, de monumentale mozaïeken voor de Fondation Pierre-Gianadda in het Zwitserse Martigny en in onze regio voor de Fondation Maeght Les Amoureux en Le Repas des Anges voor de kapel van Sainte-Rosaline in Les Arcs-sur-Argens.

In het Musée National Marc Chagall in Nice, opgericht naar aanleiding van zijn donatie aan de Franse staat van een zeventiendelige serie schilderingen, een Bijbelse cyclus gemaakt voor la Chapelle du Calvaire te Vence, kunnen we eveneens een fraaie mozaïek zien. De kleurrijke glas-in-lood ramen in de aula met de titel La Création du Monde maken deel uit van een grote serie opmerkelijke creaties, waar momenteel extra aandacht aan wordt besteed in de expositie “Marc Chagall – Le Passeur de Lumières“.

Gedurende vele jaren heeft hij zich de techniek van glas-in-lood eigen weten te maken en realiseerde hij uiterst bijzondere creaties zoals voor de kathedraal van Metz waarvan op de tentoonstelling in Nice een bijzonder fraaie rosas wordt getoond. De expositie, gerealiseerd in samenwerking met Centre Pompidou-Metz, geeft een uiterst interessant beeld van zijn kunst op dat specifieke gebied gerealiseerd in nauwe samenwerking met vakmensen van het gerenommeerde atelier Simon-Marq uit Reims. Als dank aan de VS, de natie die hem gedurende de Tweede Wereldoorlog asiel bood, schonk hij het monumentale glas-in-loodwerk Peace in 1964 aan de United Nations.

 ” Pour moi, un vitrail représente la cloison transparente entre mon cœur et le cœur du monde. Le vitrail est exaltant, il lui faut de la gravité, de la passion. Il doit vivre à travers la lumière perçue.”

Een vredesboodschap die Marc Chagall overtuigend wist na te laten voor volgende generaties uit alle windstreken door middel van zijn inspirerende, kleurrijke vertellingen. Zijn zinnenstrelende poëtische licht blijft door de grote opdrachten aan deze uitzonderlijke kunstenaar de wereld verlichten in een vijftiental gebouwen van Nice tot New York, van Jerusalem tot Zürich, van Chicago tot Sarrebourg.

Marc Chagall, La Rose Bleue, 1964, vitrail d’essai pour la cathédrale de Metz, en dépôt, Musée Marc Chagall, Nice. foto M.T

Tot 10 januari 2022 geeft het Franse nationale museum in Nice, gewijd aan zijn oeuvre, hier nog een verhelderend beeld van door schetsen, videos en maquettes aangevuld met enkele bijzonder fraaie glaspanelen afkomstig uit particuliere collecties.

Marc Chagall, Nu sous le palmier, vers 1964, Col. part., foto M.T

© M.D.J.M. Teunissen

Zie voor nadere informatie:

https://musees-nationaux-alpesmaritimes.fr/chagall/
http://worldpatrimony.org/peacewindow/window.html
https://www.un.org

Groeten uit het Zuiden

© M.D.J.M. Teunissen, 1988

35 jaar na mijn eerste bezoek in Hyères (Zuid-Frankrijk) aan het modernistische pand, dat Robert Mallet-Stevens vanaf 1923 ontwierp voor Marie-Laure en Charles de Noailles, is het dit jaar tijd voor …feest! Tijdens de festiviteiten rondom de ‘Centenaire’ van de nu grotendeels gerestaureerde ‘villa Noailles’ zal gedurende de Design Parade (van 22 juni tot 3 september 2023) de eerste reconstitutie van de ‘chambre d’ami’ naar ontwerp van Sybold van Ravesteyn (Nederlands architect van onder meer de Dordrechtse Kunstmin, de Rotterdamse Diergaarde Blijdorp, interieurs voor het Koninklijk motorschip Piet Hein en vele NS-stations) gepresenteerd worden. Het meubilair van dit avant-gardistische interieur, in 1925 vervaardigd door het Utrechtse atelier Middelbeek, die in dezelfde tijd ook meubels naar ontwerp van Gerrit Th. Rietveld produceerde, zijn op één stoel na (momenteel in de collectie van Centraal Museum Utrecht) zeer waarschijnlijk verloren gegaan. Geen ChatGPT of IA maar degelijk en goed vakmanschap: (ongekleurde) reconstructies van het ontbrekende meubilair zijn door een Frans meubelbedrijf gebaseerd op de maatgeving van Stephan de Vries geproduceerd.

Les Arts de la Maison, 1926

Ik schreef enige tijd geleden (na diverse presentaties in Nederland over dit avant-gardistische interieurontwerp uit 1925) het franstalige projectplan voor villa Noailles voor dit reconstructieproject, dat hopelijk nog een (kleurrijker) vervolg zal krijgen in de nabije toekomst.

À bientôt?

© M.D.J.M. Teunissen, 2023

MANIFESTA 13, EEN VOORBODE

De 13e editie van de Europese Nomadische hedendaagse kunstbiënnale heeft dit jaar, na een uitstel van ruim twee maanden, onder bijzondere COVID-omstandigheden voor de eerste keer plaats in Frankrijk, in de regio Bouches du Rhône met enkele evenementen oostwaarts in de Provence.

Voor de eerste keer sinds de oprichting van deze Nederlandse non-profit organisatie is aan het hoofdprogramma van hedendaagse visuele kunsten een tweedelig, vooral locaal geörienteerd programma gekoppeld “Les Parallèles du Sud”, dat speciaal aandacht besteed aan het rijkgeschakeerde culturele erfgoed van de regio. Marseille verdient zeker die aandacht.

« Marseille’s kracht ligt in de ontmoeting tussen verschillende culturen netwerken en bevolkingsgroepen, van het Sub-Saharaans Afrika en noord-Afrika via de Europese Griekse en Romaanse cultuur tot Noord- en Zuid-Amerika en nog verder. Marseille biedt een mozaiek van al die invloeden », stelt oprichtster en directrice kunsthistorica Hedwig Fijen. Voor degenen die sinds jaar en dag in de regio woonachtig zijn is dit een bekend gegeven. Met spanning kijken we daarom uit hoe de diverse programma’s en exposities op dit complexe vraagstuk van de multi-culturele samenleving zullen ingaan. Een opening naar andere culturen werd reeds geboden tijdens Marseille Europese Hoofdstad 2013. Sindsdien levert het Franse nationale museum MUCEM in Marseille een gevarieerde programmering die culturele verbanden rondom de Middellandse Zee probeert te verhelderen. Hoewel Manifesta13 als platform mikt op een gespecialiseerd auditorium om een dialoog aan te gaan tussen kunst en maatschappij zal dat dit jaar waarschijnlijk zeer relatief zijn door de huidige alerte situatie, veroorzaakt door het zich sterk verspreidende coronavirus in deze zuidelijke regio. De hedendaagse culturele manifestaties zullen ons hiervan ongetwijfeld een duidelijke afspiegeling vertonen.

De lijst van internationale deelnemers is aanzienlijk, behelst buiten kunstenaars uit verschillende continenten enkele historische prominenten, zoals Antonin Artaud, Georges Bataille, André Breton, Marcel Duchamps,  Germaine Krull en Arthur Rimbaud.

Onderwerpen als ‘La Maison’, ‘Le Port’, ‘Le Parc’, ‘L’Ecole’, ‘L’Hospice’ en ‘Le Refuge’ nodigen uit tot nadere bezinning op de toekomst.

De creatieve sector heeft internationaal enorm te leiden door allerlei restricties in verband met het coronavirus. Vele festivals zijn afgelast, musea worden geconfronteerd met een sterk afgenomen aantal bezoekers. Vooralsnog wisten organisaties en culturele instellingen aan de sinds langere tijd geplande evenementen de nodige energie te verlenen. Cultuur blijft essentieel voor ons welzijn, dat is te meer sterk gebleken tijdens de periode van ‘confinement’ in Frankrijk en elders in de wereld. Het hoofd te bieden aan allerlei negatieve invloeden vraagt om een sterke creatieve wilskracht. Hoewel social media tijdelijk een alternatief zijn gaan bieden in de overdracht, blijft de voorkeur nog altijd uitgaan naar een reeële confrontatie, een uitwisseling die een positieve bijdrage kan  leveren aan de sociale context. Met veel respect wachten we daarom af wat ons geboden gaat worden in de Regio Sud de komende maanden door alle betrokkenen bij Manifesta13, een internationaal project dat beoogt een breed publiek  (van jong tot oud) een opening te bieden naar de toekomst, dat vooral mogelijk is geworden door de ondersteuning van de plaatselijke, regionale en landelijke overheid en diverse filantropische instellingen in Frankrijk.

Speciaal vanwege de bilaterale dialoog tussen Frankrijk en Nederland (met name Marseille en Rotterdam) is het door Institut français des Pays-Bas geïnitieerde project in samenwerking met het MUCEM, Maritiem Museum Rotterdam, Aix-Marseille Universiteit, Erasmus Universiteit Rotterdam en Dutch Design Foundation, de Créathon Blue Links interessant.Na een eerste virtuele presentatie georganiseerd in Marseille worden de projecten van een twintigtal studenten en jonge professionals, afkomstig uit beide landen,  in october aanstaande gepresenteerd in het Maritiem Museum te Rotterdam en vervolgens komen de winnaars naar Eindhoven tijdens de Dutch Design Week. De rol van de havens en het water is een essentieel element, gezocht wordt naar een inspirerende overbrugging en een versteviging van de banden tussen beide grote Europese havensteden op langere termijn, zowel op cultureel als op wetenschappelijk gebied. Vele goede beloften en uitdagingen voor een interessante toekomst, we kijken er naar uit !

© M.D.J.M. Teunissen. 

Artikel oorspronkelijk gepubliceerd in Holland Cote d’Azur Magazine, September 2020.